بر پایه مدارک موجود ، اولین کسی که درباره قرآن به بحث نشست و گفت و گو را آغاز نمود ، یحیی بن یعمر شاگرد برومند ابوالاسود دؤلی ( متوفای 89 ) بود . نام برده کتابی در فن قرائت قرآن ، در روستای واسط ، نگاشت که شامل انواع قرائت های مختلف آن دوره می باشد . سپس حسن بصری ( متوفای 110 ) کتابی در عدد آیات قرآن نوشت . نویسندگان و آثار دیگر موجود در این زمینه به ترتیب ظهور ، عبارتند از :

عبد الله بن عامر یحصبی ( متوفای 118 ) رساله ای در اختلاف مصاحف عثمانی و نیز رساله دیگری در وقف و وصل در قرآن نوشته است و شیبة بن نصاح مدنی ( متوفای 130 ) کتاب « الوقوف » را نگاشت . آبان بن تغلب ( متوفای 141 ) نخستین کسی است که پس از یحیی بن یعمر در فن قرائات کتاب نوشت . محمد بن سائب کلبی ( متوفای 146 ) اول کسی است که در « احکام القرآن » کتاب نوشت . مقاتل بن سلیمان ( متوفای 150 ) نخستین نویسنده ای است که درباره « آیات متشابهات » کتاب نوشت . ابو عمرو ، علاء بن زبان تمیمی ( متوفای 154 ) کتاب « وقف و ابتدا » و « قرائات » را نوشت . حمزة بن حبیب یکی از قراء سبعه ( متوفای 156 ) در فن قرائات کتاب نوشت .

یحیی بن زیاد فراء ( متوفای 207 ) کتاب « معانی القرآن » را در سه مجلد نوشت .این نویسنده همچنین کتاب « اختلاف اهل کوفه و بصره و شام در مصاحف » و کتاب « جمع و تثنیه در قرآن » را به تحریر در آورد . محمد بن عمر واقدی ( متوفای 207 ) کتاب « رغیب » در علوم قرآنی و « غلط رجال » را نوشت . ابو عبیده معمر بن المثنی ( متوفای 209 ) کتاب « اعجاز القرآن » در دو جزء و « معانی القرآن » را نوشت . او اول کسی است که در اعجاز قرآن کتاب نوشته است . ابوعبید قاسم بن سلام ( متوفای 224 ) کتاب های فراوانی در علوم قرآنی نوشته و او اول کسی است که دراین زمینه به طور گسترده کتاب نوشته است . از جمله کتب او « فضائل القرآن » ، « المقصور و الممدود » در فن قرائات ، « غریب القرآن » ، « ناسخ و منسوخ » و « اعجازالقرآن » و ... ، را می توان نام برد . علی بن مدینی ( متوفای 234 ) در « اسباب نزول » کتاب نوشت . احمد بن محمد بن عیسی اشعری قمی ( متوفای حدود 250 ) کتاب « ناسخ و منسوخ » را نوشت . ابوزرعه عراقی ( متوفای 264 ) هزار بیت ( الفیه ) در « غریب الفاظ قرآنی » سرود . ابوعبد الله احمد بن محمد بن سیار ( متوفای 268 ) « ثواب القرآن » و « کتاب القرائة » را تالیف کرد . ابومحمد عبد الله بن مسلم ( ابن قتیبة ) ( متوفای 276 ) کتاب های : « تاویل مشکل القرآن » و « تفسیر غریب القرآن » و « اعراب القرآن » و « قرائات » را نوشت . ابوالعباس محمد بن یزید مبرد نحوی ( متوفای 286 ) کتاب « اعراب القرآن » را نوشت . ابوعبد الله محمد بن ایوب بن ضریس( متوفای 294 ) کتابی در آنچه در مکه و مدینه نازل شده و نیز کتاب « فضائل القرآن » را نوشت . ابوالقاسم سعد بن عبد الله اشعری قمی ( متوفای 299 ) رساله ای در انواع آیات قرآن نوشت .

محمد بن زید واسطی متکلم امامی ( متوفای 307 ) کتابی در « اعجاز قرآن » نوشت و آن را در نظم و تالیف آن دانست . محمد بن خلف بن مرزبان ( متوفای 309 ) کتاب « الحاوی » درعلوم قرآنی در (27) جزء نوشت . ابومحمد حسن بن موسی نوبختی ( متوفای 310 ) کتاب « التنزیه و ذکر متشابهات القرآن » را نوشت . ابوبکر بن ابی داوود عبد الله بن سلیمان سجستانی ( متوفای 316 ) کتاب معروف « المصاحف » و « الناسخ و المنسوخ » و رساله ای در « قرائات » نوشت . ابن درید ابوبکر محمد بن الحسن ازدی ( متوفای 321 ) کتابی در « غریب القرآن » نوشت . ابن مجاهد ابوبکراحمد بن موسی ( متوفای 324 ) کتاب « السبعة فی القراءات » را نگاشت . ابوالبرکات عبد الرحمان انباری ( متوفای 328 ) « البیان فی اعراب القرآن » و « عجائب علوم القرآن » را به نگارش در آورد . ثقة الاسلام محمد بن یعقوب کلینی ( متوفای 329 ) کتاب « فضائل القرآن » را تالیف کرد . ابوبکر محمد بن عزیز سجستانی ( متوفای 330 ) کتاب معروف « غریب القرآن » را نگاشت . ابوجعفر احمد بن محمد نحاس ( متوفای 338 ) کتب « اعراب القرآن » ، « الناسخ و المنسوخ » و « معانی القرآن » را تحریر نمود . ابومحمد قصاب محمد بن علی کرخی ( متوفای حدود 360 ) کتاب « نکت القرآن » را تقریر کرد . ابوبکر احمد بن علی رازی جصاص ( متوفای 370 ) کتاب « احکام القرآن » را در سه جلد بزرگ تالیف کرد . ابوعلی فارسی ( متوفای 377 ) کتاب « الحجة فی القراءات » را نگاشت . ابوالحسن عباد بن عباس ( متوفای 385 ) دراحکام القرآن کتابی نوشت . ابوالحسن علی بن عیسی رمانی ( متوفای 386 ) کتاب « النکت فی اعجاز القرآن » را نگاشت . محمد بن علی ادفوئی ( متوفای 388 ) کتاب « الاستغناء » در علوم قرآنی را در 20 مجلد نوشت . ابوسلیمان حمد بن محمد بستی خطابی ( متوفای 388 ) کتاب « بیان اعجاز القرآن » را تالیف کرد .

ابوبکر محمد بن طیب باقلانی ( متوفای 403 ) کتاب « اعجاز القرآن » را تقریر نمود . ابوالحسن محمد بن الحسین شریف رضی ( متوفای 404 ) « تلخیص البیان » درمجازات قرآن و « حقائق التاویل » در متشابه قرآن را تصنیف کرد . ابوزرعه عبد الرحمان بن محمد ( متوفای حدود 410 ) کتاب « حجة القرائات » را به رشته تحریر در آورد . هبة الله ، ابن سلامة ( متوفای 410 ) کتاب « الناسخ و المنسوخ » رانوشت . ابوعبدالله محمد بن محمد بن النعمان ( شیخ مفید ) ( متوفای 413 ) « اعجازالقرآن » و « البیان » را در انواع علوم قرآنی نگاشته است . ابوالحسن عماد الدین قاضی عبد الجبار ( متوفای 415 ) « متشابه القرآن » و « تنزیه القرآن عن المطاعن » را به تحریر در آورده است . ابوالقاسم حسین بن علی مغربی ( متوفای 418 ) « خصائص القرآن » را تالیف کرد . ابوالحسن علی بن ابراهیم حوفی ( متوفای 430 ) « البرهان فی علوم القرآن » را نوشت . ابومحمد مکی بن ابی طالب ( متوفای 437 ) « الکشف عن وجوه القراءات السبع » را در دو جزء بزرگ تالیف کرد . ابوعمرو دانی ( متوفای 444 ) « التیسیر » در قرائات سبع و « المحکم » در نقطه گذاری مصحف و « المقنع » را در رسم الخط مصحف تقریر نمود . ابومحمد علی بن احمد بن حزم ظاهری ( متوفای 456 ) « الناسخ و المنسوخ » را نوشت . ابوالحسن علی بن احمد واحدی نیشابوری ( متوفای 468 ) « اسباب النزول » و « فضائل القرآن » را تالیف کرد . ابوبکر عبدالقاهرجرجانی ( متوفای 471 ) « الرسالة الشافیه » در اعجاز قرآن و « دلایل الاعجاز » را تقریر نمود .

ابوالقاسم حسین بن محمد راغب اصفهانی ( متوفای 502 ) « المفردات » در الفاظ غریبه قرآن را به تحریر در آورد . ابوبکر محمد بن عبد الله ، ابن عربی ( متوفای 543 ) « احکام القرآن » را در چهار مجلد نوشت . محمد بن حمزة بن نصر کرمانی ( متوفای حدود 550 ) « اسرار التکرار فی القرآن » را تالیف کرد . ابوجعفر محمد بن علی بن شهر آشوب ( متوفای 588 ) « متشابهات القرآن و مختلفه » را تقریر نمود .

ابومحمد قاسم بن فیره شاطبی ( متوفای 590 ) « حرز الامانی » قصیده معروف در قرائات سبع را انشاء نمود . ابو الفرج عبد الرحمان بن علی بن جوزی ( متوفای 597 ) « فنون الافنان فی عجائب علوم القرآن » و « المجتبی فی علوم القرآن » را تالیف کرد .

ابوالبقاء عبد الله بن الحسین عکبری ( متوفای 616 ) « املاء ما من به الرحمان » دراعراب قرآن را نوشت . علی بن محمد سخاوی ( متوفای 643 ) « جمال القراء و کمال الاقراء » در قرائات سبع را تالیف کرد . ابوالقاسم محمد بن عبد الله ( متوفای حدود 650 ) رساله ای در لغات قبائل عرب که در قرآن آمده نوشت . ابن ابی الاصبع عبد العظیم بن عبد الواحد ( متوفای 654 ) « بدیع القرآن » را به رشته تحریر در آورد . ابومحمد عبد العزیز بن عبد السلام ( متوفای 660 ) « مجاز القرآن » را تقریر نمود . ابوشامه شمس الدین عبد الرحمان بن اسماعیل ( متوفای 665 ) « المرشد الوجیز » را در علوم قرآنی تالیف کرد . محمد بن ابی بکر رازی ( متوفای 666 ) « اسئلة القرآن المجید و اجوبتها » را نوشت .

در قرن هشتم جامع ترین کتاب در علوم قرآنی نوشته شد . این مهم بر دست توانای امام بدر الدین محمد بن عبد الله زرکشی ( متوفای 794 ) انجام گرفت . کتاب او « البرهان فی علوم القرآن » نام دارد که در چهل و هفت فن از فنون علوم قرآنی بحث کرده و در این باب استقصاء کامل نموده است . و نیز بدرالدین محمد بن ابراهیم بن جماعه ( متوفای 733 ) « کشف المعانی » در متشابهات قرآن را تالیف کرد . کمال الدین عبد الرحمان بن محمد حلی معروف به ابن العتائقی ( متوفای 770 ) « الناسخ و المنسوخ » را نوشت .

جلال الدین بلقینی شیخ و استاد جلال الدین سیوطی ( متوفای 824 ) « مواقع العلوم فی مواقع النجوم » را در انواع پنجاه گانه علوم قرآنی نوشت ، که ابتدا جلال الدین سیوطی کتاب معروف خود را بر آن پایه گذاری نمود . سپس بر کتاب برهان زرکشی دست یافت و آن را محور قرار داد .

در قرن نهم معروف ترین و جامع ترین کتاب در علوم قرآنی کتاب « الاتقان » فی علوم القرآن ، بر دست برومند جلال الدین سیوطی ( متوفای 911 ) نوشته شد . البته این کتاب را باید از شاه کارهای قرن نهم به حساب آورد ، زیرا فراغت از آن درسال ( 872 ) بوده است . همچنین وی کتاب معروف « معترک الاقران » را در اعجازقرآن در سه مجلد بزرگ نوشته است . در همین قرن ابوالخیر شمس الدین محمد بن محمد بن جزری ( متوفای 833 ) کتاب « النشر فی القراءات العشر » و کتاب « غایة النهایة » در طبقات قراء و کتاب « فضائل القرآن » را نوشت .

قاضی زکریا بن محمد انصاری ( متوفای 926 ) « فتح الرحمان » در رفع و دفع اشکالات و ابهامات قرآن را تحریر نمود . ابوعبد الله محمد بن احمد مکی ( متوفای 930 ) « الاحسان » را در علوم قرآنی نوشت . محمد بن یحیی حلبی ( متوفای 963 ) « القول المذهب » را در کلمات رومی معرب در قرآن تقریر کرد که ازکتاب « المهذب » سیوطی گرفته شده است .

اضافه بر موارد فوق ، کسانی که در مقدمه تفسیر خود به مباحث علوم قرآنی پرداخته اند بسیارند ، از جمله :

مقدمه جامع التفاسیر راغب اصفهانی که شیواترین مباحث علوم قرآنی را دارا است . و مقدمتان فی علوم القرآن ، که مقدمة کتاب « المبانی » و مقدمه کتاب تفسیرابن عطیه که به نام « المحرر الوجیز فی تفسیر القرآن العزیز » نوشته است ، دو مقدمه بسیار نفیس در شؤون قرآن مجید است . مقدمه تفسیر قرطبی و تفسیر ابن کثیر وتفسیر طبری از مهم ترین مقدمه ها در این زمینه است . مقدمه تفسیر « آلاء الرحمان » شیخ محمد جواد بلاغی ، از جامع ترین مباحث علوم قرآنی برخوردار است .

« البیان » حضرت استاد آیت الله خویی ، که مقدمه ای بر تفسیر است و جامع ترین وکامل ترین مباحث مهم علوم قرآنی را شامل می شود . مقدمه تفسیر صافی فیض کاشانی و مقدمه تفسیر برهان نیز از مهم ترین مباحث در جنبه های نقلی علوم قرآنی می باشد . مقدمه مجمع البیان علامه طبرسی از متقن ترین مباحث علوم قرآنی برخوردار است .

از قرن یازدهم به این طرف ، کتب فراوانی در تفسیر علوم قرآنی نگاشته شده که ذکر آنها موجب تطویل است . برای نمونه نام تعدادی از آنها را در مقدمه « التمهید » آورده ایم که می توان رجوع نمود .

از میان آثار موجود مهم ترین کتاب ها در زمینه علوم قرآنی اساسا دو کتاب البرهان و الاتقان می باشند .

البرهان فی علوم القرآن ، تالیف امام بدرالدین محمد بن عبد الله بن بهادر زرکشی است . ایشان از برجسته ترین علما و دانشمندان قرن هشتم می باشد . ولادت او درقاهره مصر به سال 745 بوده است . وی در همان دیار بزرگ شده و در رشته های مختلف علوم اسلامی به سر حد استادی رسیده است . وی طبق مذهب شافعیتدریس فقه می کرده و فتوی می داده است . او در سال 794 بدرود حیات گفت .

کتاب وی « البرهان » زبده ترین کتاب در مباحث علوم قرآنی است . این کتاب شمول و گستردگی را با ایجاز و ایفاء در عبارت به هم آمیخته است . نام برده مباحث علوم قرآنی را تا 47 نوع پیش برده و درباره هر یک آنچه لازم بوده گرد آورده است ، درعین حال که گوی سبقت از سابقین خود ربوده ، برای لا حقین الگوی گران بهایی به جای گذاشته است .

دومین کتاب ، « الاتقان » فی علوم القرآن ، تالیف جلال الدین عبد الرحمان سیوطی است . ولادت او در اسیوط مصر به سال 849 می باشد ( متوفای 911 در قاهره ) . او در تمامی علوم حدیث و تفسیر و دیگر علوم اسلامی ید طولایی دارد و تالیفات گران بهایی از خود باقی گذارده است . او ابتدا کتاب استاد خود جلال الدین بلقینی ( متوفای 824 ) ، « مواقع العلوم . . » را محور قرار داده ، تحریر و تهذیب نمود و بر اوافزود و به نام « التحبیر فی علوم التفسیر » تالیف نمود . وی در این کتاب بالغ بر 202 نوع از مباحث علوم قرآنی گرد آورد . سپس بر کتاب استاد استاد خود « البرهان » تالیف زرکشی دست یافت و آن را بهتر پسند کرد و بنای کتاب خود را بر آن نهاد . آن را تنقیح و تحریر نمود و مطالب بسیاری بر آن اضافه نمود و تا 80 نوع از عناوین علوم اسلامی را در آن فراهم کرد . امروزه این منابع از گسترده ترین و جامع ترین علوم قرآنی است که در اختیار محققین و پژوهش گران قرار دارد .

کتاب « مناهل العرفان » فی علوم القرآن ، نوشته محمد عبدالعظیم زرقانی ، موسع ترین کتاب در علوم قرآنی در عصر اخیر است و مجلس اعلای از هر مصر این کتاب را برای تدریس در دانشگاه های از هر مقرر نموده است . مقدمه تفسیر « آلاء الرحمان » تالیف علامه بزرگ محمد جواد بلاغی ( متوفای 1352 ) که تحقیقی ترین نوشته ها در مهم ترین مسایل علوم قرآنی را شامل می گردد و به جهت اهمیت آن ، مستقلا در مقدمه تفسیر مختصر شبر در مصر ( قاهره ) به چاپ رسیده است . این اثر بیشتر به دفع شبهات و به دفاع از مقام منیع قرآن پرداخته است . در مقدمه تفسیر صافی دوازده فصل به عنوان 12 مقدمه در انواع مباحث علوم قرآنی سخن رانده شده است . مقدمه تفسیر « مرآت الانوار » که به طورتفصیل از نظر حدیثی به مقدماتی پرداخته و با عنوان مقدمه تفسیر البرهان سیدهاشم بحرانی به چاپ رسیده است . مقدمه مذکور تالیف ابوالحسن عاملی اصفهانی ( متوفای 1138 ) از شاگردان مرحوم مجلسی است . البیان فی تفسیر القرآن ، نوشته استاد علامه سید ابوالقاسم خویی رحمه الله تعالی مقدمه لطیف و جامعی است دربرخی مباحث علوم قرآنی و از تحقیقات عالیه در این زمینه برخوردار است .

مباحث فی علوم القرآن نوشته دکتر صبحی صالح ، استاد علوم اسلامی در دانشگاه لبنان شامل برخی از مباحث علوم قرآنی به صورت فشرده است .

این جانب از وقتی که خواندن قرآن را آموختم ، با علاقه و لذت فراوان به تحقیق و بررسی درباره مسایل مختلف قرآن و مطالعه کتاب های گوناگونی که در این زمینه تالیف شده ، پرداخته ام . با دقت در مسایل مربوط به قرآن آنها را مورد توجه قرارداده و در ضمن مطالعات خود نکاتی را یاد داشت می کردم ، اعم از آنکه این نکات توجه مرا جلب می کرد و به ظرافت و صحت آن معتقد می شدم و یا نکاتی که درصحت آنها شک و تردید داشتم . پس از سالیان دراز این یاد داشت ها را مبنای تالیف کتابی قرار دادم که شامل مباحث و مسایل مختلف علوم قرآنی است و نام آن را « التمهید فی علوم القرآن » گذاشتم . زیرا این مباحث به منزله تمهید و مقدمه برای تفسیر قرآن است .

محمدهادي معرفت